Edzani u humbula tshumelo ya ndeme i sa tsha wanala musi tshigwada tsha tsireledzo tshi tshi khou ṱoḓisisa mushumo u soliseaho. Tshivhangi a tshi athu u vha khagala. Operations dzi ṱoḓa u bvela phanḓa, tsireledzo i ṱoḓa u thivhelwa na vhurangaphanḓa vhu ṱoḓa ṱhalutshedzo. Tshipiḓa tshi konḓaho tshi vho thoma: u dzhia phetho ya zwine zwa fanela u itwa hu sa athu swika vhungoho.
U ḓiḓowedza pfanelo dza tsheo .
Ndi nnyi ane a nga tenda u khethekanya maitele a ndeme? Ndi nnyi ane a nga ṱanganedza mvelelo dza u shuma? Ndi nnyi ane a dzhia vhuimo arali onoyo muthu a siho? Mbudziso idzi dzi wela kha u lugisela, musi hu na tshifhinga tsha u tandulula zwilavhelelwa zwine zwa khou ṱaṱisana.
Mushumo u fanela u ṱanganya vhathu vhane vha vha na tsheo dzenedzo. Simuḽesheni ya thekhinikhala fhedzi i nga vha ya ndeme, fhedzi a i nga ḓo ḓitika nga yoṱhe nḓila ine tshigwada tsha vhurangaphanḓa tsha ṋea maanḓa ngayo nyito ya bindu i thithisaho.
Lingedzani u elela ha mafhungo
Mafhungo a u thoma kanzhi ha ngo fhelela nahone a nga vusuluswa. U ṱalutshedza havhuḓi hu fhambanya mafhungo o sedzwaho, mihumbulo i shumaho na mbudziso dzine dza khou senguluswa. Hezwi zwi thusa vharangaphanḓa u dzhia vhukando vha sa dzhii ṱhalutshedzo ya tshifhinganyana sa phetho yo khwaṱhisedzwaho.
Nga tshifhinga tsha mushumo, humbelani vhaṱanganedzi uri vha bveledze ṱhalutshedzo ine vha ḓo i shumisa zwa vhukuma. Ṱhogomelani zwine zwa khou ṱahela: masiandoitwa a bindu, fulufhelo, maḓuvha a u fhedzisela a tsheo, zwikhetho kana vhuḓiṱalusi ha muthu a re na vhuḓifhinduleli ha u khwiniswa hu tevhelaho.
U katela na zwiṱuṱuwedzi zwo ḓoweleaho .
Tshiitea tshine tsha vha na ḓirama vhukuma a si tshone tshine tsha shuma vhukuma tshifhinga tshoṱhe. Mutevhe wa vhukwamani u sa wanali, tswikelelo kha sisiṱeme ya u vhuisa kana u ḓitika nga muṋetshedzi zwi nga vha zwa ndeme musi zwishumiswa zwo ḓoweleaho zwi siho.
Shumani nga zwenezwo zwidodombedzwa. Naa vhathu vho teaho vha nga swikelelana? Naa vha nga swikelela mafhungo ane vha a ṱoḓa? Naa vhuḓifhinduleli ha nnḓa vhu a pfeseswa? Mushumo u wana ndeme yawo musi u tshi ṱalula tshanduko ine ya nga itwa.
U lavhelesa hu si na u zwi shandukisa zwa vha mushumo .
Vha dzhenelaho vha tea u kona u ṱalutshedza u sa vha na vhuṱanzi, u humbela thuso na u itela khaedu muhumbulo. Mushumo wo itelwaho fhedzi u khwaṱhisedza uri pulane i a shuma u ita uri zwi konḓe u wana hune ya sa shume hone.
U rekhoda tsheo, mafhungo ane a vha hone nga tshenetsho tshifhinga na mbuno dze vhuḓifhinduleli ha vha vhu sa tou vha khagala. Ndivho ndi u khwinisa sisiṱeme ya u fhindula, hu tshi katelwa na nḓila ine vhathu vha shumisana ngayo.
Vhalani luṱingo nga murahu ha u ita nyonyoloso
Khaseledzo ya u fhedzisela i fanela u bveledza sethe pfufhi, ya vhuṋe ya khwiniso. U khwinisa mutevhe wa vhukwamani, u bvisela khagala thendelo, u shandula tshikalo tsha u engedza kana u ḓiḓowedza u ṋetshedza zwi nga thusa u fhira u bveledza ḽiṅwe ḽiṅwalo ḽilapfu.
Tendelanani uri tshanduko dzi ḓo ṱoliwa hani. Mushumo u tevhelaho u nga dovha wa sedza tsheo i fanaho nga fhasi ha zwithivheli zwo fhambanaho, u sumbedza arali dzangano ḽo khwinisa u ḓilugisela haḽo nṱhani ha u sokou dovholola muṱangano.
U lugiselela zwi sika nḓila yo ṱanganelanaho ya u dzhia phetho ya musi mafhungo a tshi kha ḓi swika.
Mavhonele a bvaho kha Khabinethe
The Cybersecurity Cabinet