. Xiviko xa vuhlayiseki xi nga va lexi kongomeke hi tlhelo ra xithekiniki naswona xa ha siya ntlawa wa vurhangeri wu nga tiyiseki leswaku wu endla yini. Ku tala ku humelela xivandla exikarhi ka vumbhoni na xiboho: xana ku kumiwa loku ku vula yini eka bindzu, naswona i yini lexi faneleke ku cinca hikwalaho ka swona?

. Sungula hi ntirho lowu nga wa nkoka

. Anakanya hi xitirhisiwa lexi seketelaka tioda ta vaxavi. Ku tsana eka xitirhisiwa xexo ku na swihlawulekisi swa xithekiniki, kambe nkoka wa kona wu tlhela wu ya hi leswi bindzu ri ri tirhisaka swona, mahungu lawa ri ma khomaka na swin’wana leswi kumekaka hi nkarhi wa ku kavanyetiwa.

. Hikwalaho mbulavurisano lowu pfunaka wu sungula hi ntirho. Hi wihi ku tinyiketela ka vaxavi, endlelo ra ntirho kumbe vuxaka lebyi tshembiwaka lebyi titshegeke hi sisiteme leyi? Leswi swi simeka xiyimo lexi eka xona xiringaniso xa ku tika ka xithekiniki xi faneleke ku hlamuseriwa.

. Hluvula leswi kumiweke ni vuyelo bya swona

. Xikumiwa xi hlamusela xiyimo lexi xiyiweke. Vuyelo byi hlamusela leswi xiyimo xexo xi nga swi pfumelelaka ehansi ka swiyimo swo karhi. Ku pfilunganya leswimbirhi swi endla leswaku swi tika ku tlhontlha xiviko naswona swi tika ku va na xiboho.

. Kombela nxaxamelo wa ku anakanya. Hi wihi mfikelelo lowu nala a nga ta wu lava? Hi yihi miehleketo leyi engetelekeke leyi lavekaka? Hi byihi vumbhoni lebyi hlengeletiweke, naswona hi xihi xiphemu xa xiendlakalo lexi xi nga si ringetiwa? Ku kamberiwa loku tiyeke ku endla leswaku ndzilakano wolowo wu vonaka.

. Endla xiboho lexi landzelaka xi va erivaleni

. Nkanelo wa vurhangeri wu va lowu humelerisaka swinene loko mhaka yin’wana na yin’wana ya swilo leswi vonakaka yi namarhetiwa eka xiboho. Xiboho xexo xi nga va ku seketela hi timali ku lulamisiwa, ku cinca endlelo, ku amukela ku paluxiwa loku pimiweke kumbe ku lavisisa ku nga tiyiseki ka nkoka.

. Xitsundzuxo xi fanele ku katsa swilo leswi titshegeke na n’wini. Xipano xa xithekiniki xi nga tirhisa ku lulamisiwa loko n’wini wa bindzu a ri karhi a endla xiboho xa loko ku kavanyetiwa ku amukeleka. Vutihlamuleri lebyi ha byimbirhi byi fanele byi vonaka.

. Hlamusela leswaku ku antswisiwa ku ta languteka njhani

. Ku pfala xiendlo eka tracker i xiendlakalo xa vufambisi. Xitiyisekiso xi lava vumbhoni bya leswaku ku paluxiwa loku faneleke ku cincile. Ku ya hi mhaka, sweswo swi nga vula ku kamberiwa nakambe, sete ya mpfumelelo leyi kambisisiweke, goza ro vuyisa leri tirhisiweke kumbe ku cinca loku xiyiweke eka ndlela leyi xitsundzuxo xi khomiwaka ha yona.

. Endla xiboho xa leswi nga ta kamberiwa ntirho wu nga si sungula. Handle ka sweswo nhlangano wu nga vekisa matshalatshala lamakulu naswona wa ha tsandzeka ku hlamusela ndlela leyi xiyimo xa wona xi antswisiweke ha yona.

. Ajenda leyi tirhaka ya nkambisiso lowu landzelaka

. Eka mhaka yin’wana na yin’wana ya nkoka, veka swivutiso swa ntlhanu etafuleni: hi wihi ntirho lowu nga ekhombyeni; hi byihi vumbhoni lebyi seketelaka ku vilela; leswaku i xiboho xihi lexi lavekaka; loyi a nga n’wini wa xiendlo; ni leswi nga ta kombisa ku antswisiwa.

. Lowu i vuhlanganisi lebyi Khabinete yi kongomisaka ku byi simeka exikarhi ka ku kambela ku hlasela na switsundzuxo swa maqhinga. Ku enta ka xithekiniki ku tshama ku ri ka nkoka. Nkoka wa yona wu tlakuka loko vanhu lava nga ni vutihlamuleri eka bindzu va nga yi tirhisa.

. Xiviko lexi pfunaka xi nyika huvo xiboho xo va na yona na ntlawa wa xithekiniki goza ro tiyisisa.

. Ku hlaya loku yaka emahlweni

NIST Cybersecurity Framework

. Langutelo ku suka eka Khabinete
The Cybersecurity Cabinet