Lipoti wa bucingililo kuti aba uwalungama mu fya sayansi kabili kuti aleka ibumba lya butungulushi ukukanaishiba ifya kucita. Ilingi line umupaka ulamoneka pa kati ka bushininkisho no kupingulapo: cinshi uku kusanga cipilibula ku makwebo, kabili cinshi cifwile ukwaluka pa mulandu wa ci?

Ukutendeka ne milimo iyacindama .

Tontonkanyeni pa programu iyasuminisha amaoda ya bashita. Ukucepelwa muli ilya mibombele kuli ne mibele ya bufundi, lelo ubucindami bwa iko na kabili bushintilila pa fyo ubukwebo bubomfya, amashiwi ayo bubomfya na fimbi ifisangwa mu nshita ya kukansana.

E co ukulanshanya kwacindama kutendekela pa mulimo. Ni kwi ukuipeelesha kwa bashita, inshila ya kubombelamo nelyo ubucibusa bwashintililwapo ubushintilila pali iyi nshila? Ici cibika umusango umo ukupima kwa bukali bwa mibombele kulingile ukupilibulwa.

Patululeni ifyasangwa ukufuma ku fyakonkapo

Icasangwa cilondolola imibele iyamonwa. Icakonkapo cilondolola ifyo iyo mibele kuti yasuminisha mu mibele imo ine. Ukusansamusha ifi fibili kulenga lipoti ukukosa ukukansana kabili ukusalapo ukukosa ukukwata.

Busheni umutande wa kutontonkanyapo. Bushe umulwani engafwaya ukufika kwi? Ni fishinka nshi ifyalundwapo ififwaikwa? Ni bushininkisho nshi ubwalonganikwe, kabili ni ciputulwa nshi ica cilangililo icashala icabula ukueshiwa? Ukupitulukamo ukwakosa kulenga uyo mupaka ukumoneka.

Ukusalapo kwakonkapo ukumoneka bwino

Ukulanshanya kwa butungulushi kulaba ukwa kufumamo nga ca kuti cila lyashi lya ku mubili lyabikwa pa kupingulapo. Ico cipingo kuti caba ca kusanga indalama sha kulungika, ukwalula inshila, ukusumina ukusokolola ukwalinga nangu ukufwailisha ukukanashininkisha ukwacindama.

Ukupanda amano kulingile ukubikamo abashintililapo na mwine. Ibumba lya basambilila kuti lyabomfya ukulungika ilyo umwine wa makwebo apingula nga cakuti ukukansana kwasuminishiwa. Imilimo yonse ibili ilekabila ukumoneka.

Londololeni ifyo ukuwamya kukamoneka

Ukufunga icintu mu cikonkelelo ni cicitika ca buteko. Ukushininkisha kukabila ubushininkisho bwa kuti ukusokolola ukwalinga kwalyaluka. Ukushintilila pa mulandu, ico kuti capilibula ukubwekeshapo ukufwailisha, ukupitulukamo mu fipekanyo fyakusuminisha, inshila iyabomfiwa iyakubweseshamo nangu ukwaluka ukwamonwa mufyo ukucenjesha kwabomfiwa.

Mupingule ifyo mukaceeceeta ilyo umulimo taulatendeka. Nga te ifyo icilonganino kuti cabika amaka ayengi kabili tekuti cilondolole ifyo icifulo ca ciko cawamya.

Icilangililo cakubomfya icakupitulukamo cikonkelepo

Pa mulandu umo umo uwacindama, bikeni ifipusho fisano pa tebulo: ni ncito nshi ili mupepi no kufwa; ubushininkisho nshi ubusuminisha ukusakamikwa; ukusalapo ukukabilwa; uuli ne cicitwa; kabili ifyo fikalanga ukuti balelunduluka.

Uku e kulanshanya uko Kabineti afwaya ukupanga pa kati ka kupima kwa bukali no kupanda amano kwa mano. Ukutuntulu kwa mibombele kwashala ukwacindama. Umutengo wa iko ulakulilako nga ca kuti abantu abakwata umulimo wa kucita ubukwebo kuti babomfya.

Lipoti uwacindama apeela ibumba ukusalapo ukuba ne bumba lya basambilila ifya kucita pa kushininkisha.

Ukubelenga nakumbi

NIST Cybersecurity Framework

Ukumona ukufuma ku Kabineti
The Cybersecurity Cabinet