Dedienɔnɔ ŋuti nyatakaka ate ŋu asɔ le mɔ̃ɖaŋununya gome eye wòana kplɔlawo ƒe ƒuƒoƒo aɖe nagaka ɖe nusi woawɔ dzi o. Zi geɖe la, vovototoa dzena le kpeɖodzia kple nyametsotsoa dome: nukae nusi ŋu woke ɖo sia fia na asitsaha la, eye nukae wòle be wòatrɔ le esia ta?
Dze egɔme kple dɔwɔna si le vevie
Bu dɔwɔnu aɖe si doa alɔ asisiwo ƒe nudɔdɔwo ŋu kpɔ. Mɔ̃ɖaŋununya ƒe nɔnɔmewo le gbɔdzɔgbɔdzɔ aɖe si le dɔwɔnu ma me ŋu, gake eƒe vevienyenye nɔ te ɖe nusi asitsaha la zãnɛ na, nyatakaka siwo ŋu wòkpɔna kple mɔnu bubu siwo li le nutsotso aɖe me hã dzi.
Eyata numedzodzro si ŋu viɖe le dzea egɔme tso dɔwɔna la dzi. Asitsalawo ƒe ɖokuitsɔtsɔna, dɔwɔwɔ ƒe ɖoɖo alo ƒomedodo si dzi woka ɖo kae nɔ te ɖe ɖoɖo sia dzi? Esia ɖoa nɔnɔme si me wòle be woaɖe mɔ̃ɖaŋununya ƒe sesẽme ƒe dzeside gɔme le.
Ma nusi ŋu nèke ɖo la ɖa tso emetsonua gbɔ
Nusi ŋu woke ɖo ɖɔ nɔnɔme aɖe si wokpɔ. Emetsonu aɖe ɖɔ nusi nɔnɔme ma ate ŋu aɖe mɔ na le nɔnɔme aɖewo koŋ me. Ame evea tɔtɔ nana be nyahehe ɖe nyatakaka aɖe ŋu sesẽna eye nyametsotso aɖe hã sesẽna na ame ŋutɔ tɔ.
Bia tamebubu ƒe kɔsɔkɔsɔa. Mɔnukpɔkpɔ kae ahiã na futɔ? Nukpɔsusu bubu kawoe hiã? Kpeɖodzi kawoe woƒo ƒu, eye nɔnɔmea ƒe akpa kae womedo kpɔ o? Dɔdamɔnu sesẽ aɖe nana liƒo ma dzena.
Na nyametsotso si kplɔe ɖo nadze ƒã
Kplɔla ƒe numedzodzro va ɖea vi wu ne wotsɔ ŋutilãmenya ɖesiaɖe kpe ɖe nyametsotso aɖe ŋu. Nyametsotso ma ate ŋu anye be woadzɔ ga atsɔ aɖɔ ɖɔɖɔɖo aɖe, atrɔ ɖoɖo aɖe, alɔ̃ ɖe seɖoƒe aɖe si woɖe ɖe go dzi alo aku nu me le kakaɖedzimanɔamesi vevi aɖe ŋu.
Ele be amesiwo dzi woanɔ te ɖo kple aƒetɔ aɖe nanɔ aɖaŋuɖoɖoa me. Mɔ̃ɖaŋudɔwɔlawo ƒe ƒuƒoƒo aɖe ate ŋu awɔ ɖɔɖɔɖoa ŋudɔ esime asitsala aɖe le nya me tsom nenye be esɔ be woatɔ te dɔa. Ele be agbanɔamedzi eveawo siaa nadze ƒã.
Ðe alesi ŋgɔyiyi anɔ me
Nuwɔna aɖe nutsotso le tracker me nye dɔdzikpɔkpɔ ƒe nudzɔdzɔ. Kakaɖedzi hiã kpeɖodzi be alesi woɖea nu le ame ŋu si sɔ la trɔ. Le nya la nu la, ema ate ŋu afia be woagadoe kpɔ ake, woaɖe mɔɖeɖe si ŋu wogbugbɔ to, afɔɖeɖe si wowɔ be woahaya alo tɔtrɔ si wokpɔ le alesi wokpɔa nuxlɔ̃ame aɖe gbɔe me.
Mitso nya me le nusi woalé ŋku ɖo hafi dɔa nadze egɔme ŋu. Ne menye nenema o la, habɔbɔ aɖe ate ŋu ade agbagbadzedze geɖe eye mate ŋu aɖe alesi eƒe nɔƒe nyo ɖe edzii me kokoko o.
Ðoɖowɔɖi si ŋudɔ woate ŋu awɔ na numetoto si kplɔe ɖo
Le nya ɖesiaɖe si woatsɔ aɖo nɔƒe gbãtɔ gome la, da nyabiase atɔ̃ ɖe kplɔ̃a dzi: dɔwɔna si le afɔku me; kpeɖodzi kawoe ɖo kpe nusi ŋu wotsi dzi ɖo dzi; nyametsotso si wobia tso ame si; amesi tɔe nuwɔna la nye; kple nusiwo aɖe ŋgɔyiyi afia.
Esiae nye kadodo si Dudɔnunɔlawo ƒe Habɔbɔa ɖoe be yeaɖo le agɔdzedze ƒe dodokpɔ kple aɖaŋuɖoɖo le aɖaŋuɖoɖowo ŋu dome. Mɔ̃ɖaŋununya ƒe goglome gakpɔtɔ le vevie. Eƒe asixɔxɔ dzina ɖe edzi ne ame siwo bua akɔnta le asitsatsa la ŋu te ŋu zãe.
Nyatakaka si ŋu viɖe le naa habɔbɔa tsoa nya me be yeanye ye tɔ eye aɖaŋudɔwɔlawo ƒe ƒuƒoƒoa hã wɔa afɔɖeɖe aɖe be woatsɔ aɖo kpe edzi.
Nuxexlẽ bubuwo
NIST Cybersecurity FrameworkNukpɔsusu aɖe tso Dudɔnunɔlawo ƒe Habɔbɔ gbɔ
The Cybersecurity Cabinet