Na ripote ni veitaqomaki e rawa ni dodonu vakatekinoloji ka se biuta tikoga e dua na timi ni veiliutaki sega ni vakadeitaka na ka me cakava. Na duidui e dau basika ena maliwa ni ivakadinadina kei na vakatulewa: na cava na ibalebale ni ka e kune oqo ki na bisinisi, kei na cava e dodonu me veisau ena vuku ni ka oqo?

Tekivu ena itaviqaravi e bibi .

Vakasamataka mada e dua na ivolakerekere e tokona na ota ni kasitama. E dua na malumalumu ena kerekere oya e tiko na kena ivakarau vakatekinoloji, ia na kena bibi e vakatau talega ena cava e vakayagataka kina na bisinisi, na itukutuku e qarava kei na veisau e tiko ena gauna ni dua na vakataotaki.

E tekivu gona na veivosaki yaga ena itaviqaravi. Na yalayala cava ni kasitama, iwalewale ni cakacaka se veimaliwai nuitaki e vakatau ena ivakarau oqo? Oqo e tauyavutaka na ituvaki e dodonu me vakadewataki kina e dua na ivakatagedegede ni bibi vakatekinoloji.

Wasea e dua na ka e kunei mai na kena itinitini .

Na ka e kunei e vakamacalataka e dua na ituvaki e laurai. Na kena itinitini e vakamacalataka na ka e rawa ni vakatara na ituvaki oya ena so na ituvaki. Na kena veilecayaki na rua oqo e vakavuna me dredre me veiletitaka e dua na ripote ka dredre me taukena e dua na vakatulewa.

Kerea na isema ni vakasama. Na sala cava ena gadreva e dua na meca? Na ikuri ni vakasama cava e gadrevi? Na ivakadinadina cava e kumuni, na tiki cava ni ituvaki e se bera ni vakatovolei? Na veivakatarogi kaukauwa e vakaraitaka na iyalayala oqori.

Me matata vinaka na vakatulewa e tarava .

E dau vuavuai vinaka cake e dua na veivosaki ni veiliutaki ni sa vakacurumi na veika vakayago yadua ki na dua na vakatulewa. Na vakatulewa oqori e rawa ni vakailavotaka e dua na veivakadodonutaki, veisautaka e dua na iwalewale, ciqoma e dua na vakaraitaki vakaiyalayala se vakadikeva e dua na sega ni vakadeitaki bibi.

Na vakatutu e dodonu me okati kina na veivakararavi kei na dua na itaukei. E rawa ni vakayacora e dua na timi ni tekinolaji na veivakadodonutaki ni vakatulewataka e dua na itaukei ni bisinisi kevaka e ciqomi e dua na vakataotaki. E gadrevi me laurai na itavi ruarua qori.

Vakamacalataka na kena irairai na veivakatorocaketaki .

Na sogo ni dua na cakacaka ena dua na tracker e dua na ka e yaco vakaveiliutaki. Na veivakadeitaki e gadrevi kina na ivakadinadina ni sa veisau na veivakaraitaki veiganiti. Me vakatau ena leqa, e rawa ni kena ibalebale e dua na retest, e dua na veivakadonui e railesuvi, e dua na ikalawa ni vakabulabulataki vakayagataki se dua na veisau e laurai ena sala e qaravi kina e dua na ivakasala.

Vakatulewataka na veika ena dikevi ni bera ni tekivu na cakacaka. Ke sega e dua na isoqosoqo e rawa ni vakatubura na sasaga bibi ka se sega tikoga ni rawa ni vakamacalataka na kena sa vakavinakataki na kena itutu.

E dua na ituvatuva vakayagataki me baleta na railesuva ka tarava .

Me baleta na veiulutaga yadua e bibi duadua, biuta e lima na taro ena teveli: na itaviqaravi cava e leqataki; na ivakadinadina cava e tokona na kauwai; na vakatulewa cava e gadrevi; o cei e taukena na cakacaka; kei na veika ena vakaraitaka na veivakatorocaketaki.

Oqo na veiwekani e nakita na Kabineti me tauyavutaka ena maliwa ni veivakatarogi veivakacacani kei na ivakasala vakailavo. E bibi tikoga na titobu ni tekinolaji. E tubu na kena yaga ni ra rawa ni vakayagataka na tamata era vakaitavi ena bisinisi.

Na ripote yaga e solia na matabose e dua na vakatulewa me taukena kei na timi ni tekinolaji e dua na cakacaka me vakadeitaka.

Wilika tale

NIST Cybersecurity Framework

E dua na rai mai na Kabineti .
The Cybersecurity Cabinet