Mahalo 'e 'i ai ha ngaahi tu'utu'uni malu'i 'a ha pisinisi, ha 'atita kimuí ni mai mo ha mape hala 'oku faka'amu. Ko e ngaahi kamataʻanga ʻaonga ia. ‘Oku kei fiema‘u ke mahino ki ha tokotaha ‘inivesitoa ‘a e me‘a ‘oku fokotu‘u mo‘oni ‘e he fakamo‘oní, ko e hā ‘a e ngaahi fakatu‘utāmaki ‘oku kei ‘i aí pea mo e me‘a ‘e fiema‘u nai ke fai ‘e he tokotaha ‘oku ‘a‘ana ‘a e koloa hokó.

Fakamatala'i 'a e tu'utu'uni kimu'a pea toki kole 'a e fakamo'oni .

Ko ha ngāue faivelengá ʻoku ʻi ai hono taimi-tēpile mo ha taumuʻa. Ko e fehu'i pe ke hoko atu, ko e ha e me'a ke toe fakatotolo'i pe ko e ha e me'a ke fakamu'omu'a hili hono fakakakato? Ko e talí ‘okú ne fakapapau‘i pe ko e fē ‘a e fakamatala ‘oku fakamatelié.

Kamata ʻaki ʻa e ngaahi ngāue fakapisinisí mo e ngaahi meʻa fakafalala ʻoku nau poupouʻi ʻa e ʻinivesimení. Ko ha vakaiʻi fakapuliki ʻoku totonu ke ne talamai ʻa e meʻa te ne lava ʻo fokotuʻu ʻi he taimi ʻoku maʻú pea mo e meʻa ʻoku kei ʻi tuʻa mei hono aʻusiá.

Sivisivi'i 'a e lahi 'o e fakapapau 'oku 'i ai .

Ko e ‘i ai ‘a e lipooti ‘oku ‘ikai ke ne fakamatala‘i ‘a hono fakamatala‘í. Ko e fē ‘a e ngaahi sisitemi na‘e sivisivi‘í? Ko e fē ʻa e ngaahi liliu mo e ngaahi ʻātakaí? Ko e ngāué ko ha vakaiʻi fakapepa pe ko ha siviʻi mālohi? Naʻe fakamoʻoniʻi kimui ange ʻa e ngaahi meʻa mahuʻinga naʻe maʻú ʻoku fakatonutonu?

ʻOku tokoni ʻa e ngaahi fehuʻi ko ʻení ke fokotuʻu ʻa e lahi ʻo e falala ʻe lava ke fai ʻe ha tokotaha fai tuʻutuʻuni ki he fakamoʻoní. ‘Oku nau ta‘ofi foki ha sivi fakangatangata fakalelei ‘e taha mei hono faka‘uhinga‘i ko ha fakapapau fekau‘aki mo e kautahá kotoa.

Vakai ki he 'ea fakangaue .

Ko e ngaue malu'i 'oku makatu'unga ia 'i he kakai, ngaahi ngofua mo e ngaahi founga ngaue. Fehuʻi pe ko hai ʻokú ne maʻu ʻa e ngaahi sisitemi mahuʻingá, ko hai ʻe lava ke ne fakamafaiʻi ʻa e liliú pea mo e meʻa ʻoku hokó ʻi he taimi ʻoku ʻikai ke maʻu ai ha tokotaha mahuʻinga pe tokotaha ʻoku ʻomi ʻa e koloá.

Mahalo 'e fakatekinikale hangatonu ha issue ke fakatonutonu ka 'oku faingata'a fakangaue koe'uhi ko e access, 'ilo pe mafai 'oku fakatefito. ‘Oku uesia ai ‘a e ‘aonga mo e hokohoko ‘o e fakalelei‘i hili ha fefakatau‘aki.

‘Ai ke hā ‘a e ta‘epaú .

ʻOku faʻa fakangatangata ʻa e hū lolotonga ʻa e faivelengá. ‘E ‘ikai ke tali ‘a e ngaahi fehu‘i ‘e ni‘ihi, pea ‘e fakafalala ‘a e ngaahi fakapapau ‘e ni‘ihi ki he fakamatala ‘oku ‘omai ‘e he tāketí. Ko e ngaahi fakangatangata ko iá ʻoku kau ia ʻi he naunau ʻo e tuʻutuʻuní.

Ko ha sivi mahino 'oku ne fakamavahe'i 'a e ngaahi vakai kuo fakamo'oni'i, ngaahi fakafofonga pule mo e ngaahi fehu'i 'oku fakaava. ‘E lava leva ke fakataumu‘a ha toe sivi pe vakai‘i ‘e he kau mataotaó ‘i he feitu‘u ‘oku ngalingali lahi taha ‘e liliu ai ‘a e tu‘utu‘uní.

'Ave 'a e ngaahi me'a kuo ma'u ki he fakataha'i .

ʻOku ʻaonga taha ʻa e faivelengá ʻi he taimi ʻoku hao ai ʻene ngaahi maʻú mei he fefakatauʻakí. 'Oku totonu ke liliu 'a e ngaahi faka'ali'ali 'o e naunau ki he ngaahi ngaue 'oku fakahingoa, ngaahi fakafalala mo ha hokohoko mo'oni ki he vaha'a taimi 'o e fakataha'i.

Ko e ngaahi maʻuʻanga tokoni ʻi he ʻinitanetí ʻokú ne fakaʻilo ʻa e founga fefakatauʻaki lahi angé. Ko e ngaahi fakamaau fakalao, fakapa’anga mo fakakonituleki ‘oku kei ‘i he kau fale’i fekau’aki pe. Ko e fatongia ‘o e Kapineti ke ‘omai ha fakakaukau malu’i mahino ‘e lava ke ngaue’aki ‘e he kau fai tu’utu’uni ko ia.

Ko e taumu'a ko ha tu'utu'uni 'inivesimeni mahino ange mo ha palani 'oku fakapotopoto ange ki he me'a 'e hoko mai.

Ko e fakakaukau mei he Kapineti .
The Cybersecurity Cabinet